اعلامیه جهانی حقوق بشر ۷۰ ساله شد

دولت‌داری وحقوق بشر از دیدگاه امام علی(ع)

اعلامیه جهانی حقوق بشر هفت دهه پیش یعنی در ۱۹ قوس ۱۳۲۷خورشیدی برابر با ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ در پاریس به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید. افغانستان جزء کشورهای است که به این متن رأی مثبت داده است. از طرف دیگر، ۱۴۰۰ سال پیش، یک اعلامیه دیگر نیز ثبت تاریخ شده که به نامه امام علی(ع) به مالک اشتر مشهور است. وقتی حضرت امیرالمؤمنین علی(ع)، مالک اشتر نخعی از یاران خود را به امارت مصر منصوب کرد، به او فرمانی در قالب یک نامه نوشت. این نامه بی‌تردید از مهم‌ترین اسناد «سیاسی- حقوقی» جهان است که به روشنی رویکرد مترقی امام علی(ع) به مسئله دولت‌داری و درعین‌حال رعایت حقوق بشر را در عصر جاهلیت عرب نشان می‌دهد. در این نامه که به نوعی به قانون اساسی «اسلامی- انسانی» شبیه است، رفتار حکومت با رعیت، اطاعت حاکم از قوانین، رفتار مسلمان‌ها با غیرمسلمان‌ها و حقوق شهروندان، بیان شده است. زمانی که در نوجوانی با نهج‌البلاغه آشنا شدم، یکی همین نامه و دیگری خطبه متقین، بیش از همه توجه مرا جلب کرد. بارها و بارها نامه امام علی(ع) به مالک اشتر را خواندم و هر بار نکته جدیدی از آن دریافتم. اکنون که جامعه جهانی، هفتادمین سالروز تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر را جشن گرفته است، لازم دیدم درباره بعضی از فرازهای نامه امام علی(ع)، چند جمله‌ای بنگارم. متن اصلی نامه، داخل قلاب [ ] قرار گرفته و بقیه جملات، شرح و توضیحات نگارنده است.

[به نام خداوند بخشاینده مهربان ‌این فرمانی است از بنده خدا، علی امیرالمؤمنین، به مالک بن حارث اشترنخعی در پیمانی که با او می‌نهد.]

امام علی(ع) در اول این نامه، رابطه رهبر جامعه با کارگزاران و مأموران دولتی را با کلمه «عهد» و «پیمان» بیان کرده است. امام با صراحت توضیح داده که مأمور دولتی فقط در برابر رهبر متعهد نبوده بلکه این تعهد طرفینی است. به‌عبارت‌دیگر، امام خواسته بگوید که رهبر هم در قبال کارگزاران دولتی، مسئول است. این همان اصل دموکراسی است که رهبر جامعه را از رفتن به سوی دیکتاتوری برحذر می‌دارد. در حال حاضر تمام نظام‌های دموکراسی جهان، بر اصل مسئولیت‌پذیری مردم و دولت در برابر هم استوار است. امام علی(ع) در ۱۴۰۰ سال پیش برای اولین بار این اصل را در دولت خود پیاده و اجرا کرد.

[ای مالک، بدان که تو را به بلادی فرستاده‌ام که پیش از تو دولت‌ها دیده، برخی دادگر و برخی ستمگر.]

امام علی(ع) در این بخش، به وضعیت مصر در گذشته اشاره کرده است. شاید در دنیا هیچ کشوری به قدامت دولت‌داری در مصر قدیم نرسد. اگر کشوری در جهان ادعا کند که سابقه پنج هزار ساله از دولت‌داری را دارد، بدون شک مصر خواهد بود. سلسله فرعون‌های مصر که بیش از سه هزار سال بر این سرزمین فرمانروایی کردند، نمونه‌ای از پیشینه حکومت‌داری در مصر باستان است. امام دو نکته را به مالک یادآوری کرده است؛ نکته اول این است که تو بر سرزمینی فرمانروایی خواهی کرد که پیش از تو حکومت‌های زیادی را به خود دیده است. بنابراین، مواظب رفتار خود باش و درست مدیریت کن که در کشوری با تجربه از حکومت‌داری پا نهاده ای. نکته دوم هم این است که صرفاً حکومت‌داری مزیت و امتیاز نیست، آنجا که دادگری هست، نیکوست و آنجا که ستمگری هست، مذموم است. مثال واضع دادگری و ستمگری را می‌توان در داستان فرعون زمان حضرت موسی(ع) و فرمانروایی حضرت یوسف(ع) بر مصر مشاهده کرد.

امام علی(ع) در ادامه نامه مدبرانه خود به مالک اشتر می‌فرماید:

[مهربانی به مردم و دوست داشتن آن‌ها و لطف در حق ایشان را شعار دل خود ساز]

عجیب است که امام علی(ع) در ۱۴۰۰ سال پیش به نکته‌ای پی برده بود که در حال حاضر یکی از بنیادهای حکومت‌داری سالم به شمار می‌رود. در حکومت‌داری‌های نوین غربی، تلاش می‌شود تا حاکمان به جای شعارهای تبلیغاتی، در عمل صداقت خود را نشان دهند. غربی‌ها درک کرده‌اند که بدترین رفتار دولت نسبت به ملت، وعده‌های خالی و تهی است که در چارچوب شعار زبانی تعریف می‌شود. شعار زبانی هیچ‌گاه حرکت و عمل را به دنبال ندارد. لذا امام تأکید می‌ورزد که [مهربانی و لطف در حق مردم را شعار دل خود ساز] در حقیقت شعار دل است که جنبه عملی به خود گرفته و مجریان دولتی را به خادمان صدیق تبدیل می‌کند. قلب شالوده عشق و محبت کارگزار دولتی به مردم است نه زبان. بنابراین، امام(ع) با اصرار بر یک امر ایجابی می‌کوشد تا کارگزار خود را از شعارهای توخالی برحذر دارد.

امیرالمؤمنین در ادامه نامه، ضمن توصیه به مالک درباره خوش‌رفتاری با مردم، تصریح می‌فرماید:

[چنان حیوانی درنده مباش که خوردن شان را غنیمت‌ شماری زیرا آنان دو گروه‌اند یا هم‌کیشان تو هستند یا همانند تو در آفرینش.]

امام علی(ع) در این بخش، تعدی و ظلم از ناحیه کارگزار را نسبت به هر نژاد، رنگ، جنسیت، زبان، مذهب، افرادی با عقاید سیاسی خاص و خاستگاه‌های اجتماعی و ملی ممنوع اعلام کرده است. جالب است که ماده‌های اول و دوم اعلامیه جهانی حقوق بشر، تفسیر این قسمت از نامه امام علی(ع) است. در ماده اول اعلامیه حقوق بشر آمد است:

«تمام افراد بشر آزاد زاده می‌شوند و از لحاظ حيثيت و كرامت و حقوق با هم برابرند. همگی دارای عقل و وجدان هستند و بايد با يكديگر با روحیه‌ای برادرانه رفتار كنند

در ماده دوم اعلامیه حقوق بشر نیز تصریح شده است:

«هر كس می‌تواند بی هیچ‌گونه تمايزی، به ويژه از حيث نژاد، رنگ، جنس، زبان، دين، عقيده سياسی يا هر عقيده ديگری از تمام حقوق و همه آزادی‌های ذكرشده در اين اعلاميه بهره‌مند گردد. به علاوه نبايد هيچ تبعيضی به عمل آيد كه مبتنی بر وضع سياسی، قضايی يا بین‌المللی كشور يا سرزمينی باشد كه شخص به آن تعلق دارد

سپس امام علی(ع) توصیه‌هایی دیگری برای عفو و گذشت کارگزار اسلامی نسبت به مردم و ملت دارد که وقتی این توصیه‌ها با اعلامیه حقوق بشر مقایسه می‌شود، انسان حیرت می‌کند که امام چگونه ۱۴ قرن پیش به این موارد رسیده و پی برده بود!

حضرت در ادامه به مالک هشدار می‌دهد و می‌فرماید:

[هرگاه کسی را بخشودی، از کرده خود پشیمان مشو و هرگاه کسی را عقوبت نمودی، از کرده خود شادمان مباش]

در توضیح مطلب باید عرض کنم که دولت‌داری و سیاست همواره با تشویق و تنبیه همراه بوده است. به نظر می‌رسد تا زمانی که نوع بشر بر این کره خاکی حکومت می‌کند، تشویق و توبیخ به عنوان دو بازوی دولت‌داری باقی خواهد ماند. همان‌طور که در حال حاضر هیچ کشوری را سراغ نداریم که قوانین تنبیهی حتی در سطح جریمه رانندگی نداشته باشد.

امام در این قسمت از نامه، تشویق و تنبیه را به رسمیت می‌شناسد اما اولی را اصل و دومی را فرع می‌داند. لذا توصیه می‌کند که در عفو و بخشش پشیمان مشو اما از جریمه و تنبیه خوشحال مباش. از نگاه امام، جریمه یک واقعیت تلخ است اما مجری نباید از اجرای حکمش شادمان باشد زیرا جریمه برای اصلاح امور است نه انتقام گرفتن تا دل مجری از آن شاد شود.

بحث خود را ادامه می‌دهیم و به یکی دیگر از نکات اعجاب‌انگیز نامه امام علی به مالک اشتر اشاره می‌کنیم اما قبل از ذکر این فراز از نامه، بیان یک نکته ضروری است. کلمات «استبداد» و «دیکتاتور»، در اواخر قرن نوزده و اوایل قرن بیستم میلادی بر سر زبان‌ها افتاد. ظاهراً دولت‌های غربی در تاریخ معاصر جهان، داعیه‌دار مبارزه با دولت‌های خودکامه و دیکتاتور بوده‌اند. یکی از چند بهانه‌ای که جنگ اول و دوم جهانی را شعله‌ور کرد، زدودن نمادهای دیکتاتوری از قاموس دنیای سیاست بود. در همین راستا جامعه شناسان، چند شاخصه را در رشد اقتصادی و پیشرفت‌های علمی در کشورهای غربی، در نظر می‌گیرند که یکی از عمده‌ترین آن‌ها، آزادی‌های معقول و جلوگیری از دولت‌داری‌های استبدادی است. سیاستمداران جهان نیز کمتر از یک و نیم‌قرن است پی برده‌اند که دیکتاتوری و استبداد آفت دولت‌داری سالم و شکوفایی اقتصادی و علمی در یک جامعه است. این در حالی است که امام علی(ع) در سیره عملی خود ۱۴۰۰ سال پیش کارداران خود را از رفتن به سوی استبداد و دیکتاتوری برحذر داشته بود. در بخشی از نامه امام علی(ع) که به کاردارش در مصر نوشته، تصریح شده است:

[و مگوی که مرا بر شما امیر ساخته‌‌اند و باید فرمان من اطاعت‌ شود. زیرا، چنین پنداری سبب فساد دل و سستی دین و نزدیک شدن دگرگونی‌ها در نعمت‌ها است.]

سخنان امام در تقبیح دولت‌داری استبدادی و دیکتاتوری، چنان صریح و روشن است که جای هیچ توضیح و تفسیری باقی نمی‌گذارد. فقط این نکته را باید اضافه کنم که در حال حاضر یکی از تعاریفی که برای دولت‌های استبدادی دیکتاتوری ذکر شده، این است که دیکتاتورها با رأی و نظر شخصی خود و به حاشیه راندن مردم، کشور را به تباهی کشانده و باعث فتنه‌ها می‌شوند. تاریخ گواه این مطلب است که هیچ سرزمینی نبوده و نیست که دیکتاتورها با تک‌روی‌های خود آن را به تباهی نکشانده و باعث دگرگونی نعمت‌ها نشده باشند. نکته‌ای که امام علی(ع) صدها سال پیش آن هم در محیطی که هنوز بوی جاهلیت می‌داد، بیان داشت.

یکی از نکات برجسته در زندگی امام علی(ع) توجه به واگذاری کار به اهل کار بود. در حال حاضر این شیوه را شایسته‌لاری می‌نامند. شایسته‌سالاری به شیوه‌ای از حکومت یا مدیریت گفته می‌شود که در آن کارگزاران و مأموران دولتی بر پایه توانایی و شایستگی‌شان و نه بر اساس قدرت مالی یا موقعیت اجتماعی و خانوادگی‌شان برگزیده می‌شوند. در جوامع شایسته‌سالار، نگرش‌های خویشاوندی، قبیله‌گرایی و حزب‌سالاری مطرود است. نظام شایسته‌سالار، نظامی است که در آن افراد مناسب در مکان و زمان مناسب منصوب شده و از ایشان بهترین استفاده در راستای اهداف فردی، سازمانی و اجتماعی به عمل آید. البته این‌ها مفاهیمی هستند که بیش از یک قرن سابقه ندارند اما امیرالمؤمنین در ۱۴ قرن قبل، موبه‌مو چنین شیوه‌ای را در دولت خود اعمال و پیاده کرد. امام در بخشی از نامه‌اش به مالک اشتر به استخدام و به کارگیری نظامیان اشاره کرده و فرموده است:

[اینان باید پاک‌دامن‌ترین و شکیباترین افراد سپاه باشند.]

امام، دو صفت را برای استخدام نظامیان و نیروهای امنیتی ذکر کرده که عبارت از پاکی و شکیبایی است. در حال حاضر بر کسی پوشیده نیست که آلودگی در ارتش یک کشور، مقدمه تنزل و فروپاشی یک دولت است. یکی از علل انقلاب‌ها در کشورها، وجود فساد در ارتش و نهادهای امنیتی است. فرقی نمی‌کند که این آلودگی اخلاقی یا مالی باشد آنچه مهم است فساد در ارتش، باعث بی‌اعتمادی و نارضایتی مردم می‌شود و این مقدمه فروپاشی یک نظام است. نکته دیگری که امام به آن اشاره کرده، داشتن شکیبایی توسط ارتشیان است. ذات قوه قهریه که عبارت از ارتش باشد، با تندی و خشونت همراه است. لذا امام برای پادزهر این خصلت ارتش، توصیه می‌کند که «کادر» این رکنِ نظام، باید شکیبا باشند. تاریخ بشر، شاهد رویدادهای فراوانی است که به خاطر عدم شکیبایی ارتشیان، جنگ‌های خانمان‌سوزی شعله‌ور شده که سال‌ها طول کشیده است. امیرالمؤمنین سپس به نکته دیگری در دولت‌داری سالم اشاره کرده و فرموده است:

[در کار کارگزارانت ‌بنگر و پس از آزمایش به کارشان برگمار نه به سبب دوستی با آن‌ها]

این روزها بعضی مواقع در اخبار می‌شنویم که مثلاً امتحان کارگزینی و استخدامی فلان شرکت و فلان اداره برگزار شد. برگرازی امتحان برای استخدام کارمندهای دولتی، از شیوه‌های سالم دولت‌داری‌های جدید است که غرب در یک قرن اخیر به آن توجه کرده است. در سال‌های اخیر این شیوه در بسیاری از کشورهای آسیایی و منطقه نیز اجرایی شده است. مزیت مهم استخدام کارگزاران و مأموران دولتی به روش امتحان و آزمایش، واگذاری کار به اهل کار و جلوگیری از واسطه‌گری یا به عبارت عامیانه، جلوگیری از پارتی‌بازی است. امام علی(ع) ۱۴۰۰ سال پیش این شیوه را در نظام خود، آن هم در محیطی که میراث عصر جاهلیت عرب بود، اجرایی کرد. آری این بود شیوه دولت‌داری جانشین پیامبر اسلام(ص) که انسان حیرت می‌کند امام چگونه به این بینش رسیده بود جز این‌که اعتراف کنیم، اتصال به منبع وحی، امام را به این جایگاه و بصیرت رسانده بود.

والسلام‌علی‌من‌اتبع‌الهدی

محمد مرادی

محتوای بیشتر در این بخش:

Go to top