تکفیر و خشونت دینی در تفکر سید قطب

دیروز از پنجاهمین سالروز اعدام «سید قطب» نویسنده و متفکر مصری، طی محفلی در کابل تجلیل شد. یادداشت حاضر در حالی به نگارش در می‌آید که نگارنده تا ۱۵ سال پیش درباره سید قطب، خلاف نوشته فعلی خود، می‌اندیشید. حدود ۲۰ سال پیش زمانی تحت تاثیر افکار سید قطب قرار گرفتم که مجموعه آثار او را برای مطالعه تهیه کردم. در آن مقطع که با نوجوانی ام همزمان شده بود، آرای طیفی از متفکران اسلامی از جمله «سید قطب» و «ابوالاعلی مودودی» را نجات دهنده جامعه مسلمین می‌دانستم اما غافل از این که بخشی از افکار همین متفکران باعث تیره روزی مسلمین شده بود. افکار و اندیشه‌های سید قطب با تأثیرگذاری بر جنبش‌های تروریستی معاصر چون «جماعته‌الجهاد»، «سپاه صحابه» «القاعده»، «جنبش طالبان»، «بوکوحرام» و «داعش»، او را به یکی از شخصیت های مشهور معاصر تبدیل کرده است. توجه و علاقه ویژه سید قطب به جهاد و به دنبال آن مشاهده رفتارهای خشونت‌آمیز در بین پیروان وی، نشان‌دهنده نفوذ اندیشه‌های سید قطب بر جریان تروریستی معاصر است. وی با تقسیم بندی جامعه به دو گروه «خوب» و «بد»، در صدد بود جامعه جاهلی را در آثار خود تبیین کند. او بعد از ابوالاعلی مودودی، دومین شخصیتی است که واژه «جهاد» را وارد ادبیات سیاسی معاصر کرد و هر غیرمسلمان را دشمن اصلی مسلمانان خواند. وی معتقد بود هر جامعه‌ای که اسلامی نباشد، جاهلی است و راه برون رفت از این جهالت، و بازگشت به حکومت «الله» در زمین، جنگ و قتال است. به زعم او، این جنگ و جهاد است که راه‌های نامساعد به سمت پیشرفت و ترقی اسلامی را هموار می‌کند و به مسلمانان و جامعه اسلامی عزت و افتخار می‌بخشد. بنابراین، بر مسلمانان واجب است که همیشه در حال جنگ باشند. سید قطب برای اعتلابخشی به واژه «جهاد» از هیچ کوششی دریغ نکرد و ضمن توجه به نگارش افکار خود در قالب کتاب‌هایی چون «معالم فی الطریق»، «معالم‌الدین»، «خصائص التصور الاسلامی»، «المستقبل لهذا الدین» و «فی ظلال القرآن» به ترویج جنبش رادیکالی بین طرفدارانش پرداخت و در این میان از تحریک کردن پیروانش علیه آنانی که مثل او نمی‌اندیشدند، غافل نبود. او سرانجام در این راه، جانش را از دست داد و اعدام شد.

قطب، خلاف مودودی که کشورهای اسلامی را جاهلی نمی‌دانست، در کتاب «مقابله اسلام با سرمایه‌داری» صفحه ۵۳ با صراحت بیان کرده است:

«کشورهای اسلامی که مردم فقط با زبان به خدا اقرار می‌کنند و قوانین خودساخته را به اسم شریعت خداوند ارائه می‌دهند، جامعه جاهلی است»

همین اندیشه سید قطب بود که نیم قرن بعداز خودش در جریان تکفیری حلول کرد تا جایی که همه مسلمانان جز خودشان را کافر عنوان کردند.

اولین نقدی که بر سید قطب وارد است، استفاده او از واژه «جاهلیت» در مورد جوامع مسلمان بوده که نوعی بدعت محسوب می‌شود. اصطلاح جاهلیت به طور سنتی به گمراهی انسان‌ها به قبل از ظهور اسلام اطلاق می‌شود؛ در حالی که قطب با توسعه کاربرد جاهلیت، تمام جوامع با حکومت‌های اسلامی و غیراسلامی را جاهلی نامید و نتیجه گرفت؛ مسلمانانی که در این گونه جوامع زندگی می‌کنند، شرعاً موظف اند با دولت حاکم حتی اگر مسلمان هم باشد جهاد کنند. جالب که سید قطب در کتاب «عدالت اجتماعی در اسلام» صفحه ۲۴، پا را از این فراتر گذاشت و اصل زندگی را جنگ و جهاد دانست. سید معتقد بود که آرامش برای مسلمین نیست بلکه آنان باید همیشه در جنگ با مخالفان بسر ببرند. این همان تفکری است که در حال حاضر بسیاری از گروه‌های تروریستی معتقد به آن هستند؛ یعنی تا آخر عُمر باید جنگید، کُشت و کشته شد تا به تصور آن‌ها؛ رضایت خداوند جلب شود. سخن پایانی این که سید قطب با اندیشه هایش، راه را برای آنانی که کشتن و خون ریختن را مایه رضایت خداوند میدانند، هموار کرد و اکنون با گذشت ۵۰ سال از نبودن او، نتیجه افکارش را می بینیم.

مرادی

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

Go to top