کانون فرهنگی وهفته نامه عصر نو

دعا و نيايش؛ از ديدگاه مختلف

تنها راه ارتباط بنده با خالق دعا و نيايش است . دعا به انسان نيرو و توان مي دهد و محکم ترين پشتوانه انسان مومن است تا در زندگي اگر دچار مشکلي گردد به دعا رو آورده و با تکيه به آن، با آسايش خاطر در صدد حل مشکل خود برآيد. دعا طبق کلام معصوم مغز عبادت است. در واقع دعا روح عبادت است، يعني عبادتي مثل نماز و روزه و سائر عبادات اگر در آن دعا نباشد روح ندارد، دعا سلاح مومن است، چنانچه اگر يک فرد در ميدان نبرد با دشمن بدون اسلحه و امکانات مادي باشد، نابودي اش قطعي است. انسان مومن که در زندگي اش دعا نداشته باشد شکست او قطعي است، با اين ديد به سراغ دعا و شرائط و موانع استجابت آن ميرويم .
معناي دعا
دعا به معناي خواندن است، اما در اصطلاح عبارت است از خواندن و صدا زدن مخصوص که بنده خداي خودش را مخاطب قرار داده و او را صدا بزن . و اين صدا زدن نبايد تنها با زبان باشد، بلکه بايد با تمام وجود معبود خود را صدا بزند. به همين جهت است که اميرالمومنين علي بن ابي طالب عليه السلام مي فرمايد: لا يقبل ا... عزوجل دعاء قلب لاه. «خداوند دعاي غافل دلان را مستجاب نمي کند».
بنابراين در دعا بايد پيوند ميان زبان و قلب و تمام وجود برقرار گردد تا انسان بتواند از آن نتيجه بگيرد.
خداوند در قرآن مي فرمايد : «مرا بخوانيد تا دعاي شما را اجابت کنم ». در سوره بقره آيه 186 مي فرمايد:
«هرگاه بندگانم از تو در باره من سوال کنند بگو من نزديکم ». در جاي ديگر مي فرمايد :
« نزديکتر از شريان گردنهايتان» و يا «من دعاي دعا کننده را به هنگامي که مرا مي خواند، اجابت مي کنم». بنابراين بايد بندگان من دعوت مرا بپذيرند و به من ايمان آورند، باشد که راه خود را پيدا کنند و به مقصد برسند».
جالب اين که در اين آيه کوتاه، خداوند هفت مرتبه به ذات پاک خود اشاره کرده و هفت بار به بندگان!
و از اين راه نهايت پيوستگي و قرب و ارتباط و محبت خود را نسبت به آنان مجسم ساخته است.
دعا از منظر روايات
امام صادق (ع) در حديثي مي فرمايد : ان عندا... عزوجل منزلة لا تنال الا بمسالة.
« در نزد خداوند مقاماتي است که بدون دعا کسي به آن نمي رسد». علي (ع) مي فرمايد: «وادفعوا امواج البلاء بالدعاء ». بلاها را به وسيله دعا از خود دفع کنيد. عن الرضا (ع): انه کان يقول لاصحابه عليکم بسلاح الانبياء فقيل و ما سلاح الانبياء قال الدعاء. «بر شما باد به روي آوردن به اسلحه انبياء، گفتند: اسلحه انبياء چيست؟ فرمود: دعا است». قال اميرالمومنين (ع ): احب الاعمال الي ا... عزوجل في الارض الدعاء. «محبوب ترين عمل نزد خداوند در روي زمين دعا است». عن حماد بن عثمان قال: سمعته يقول ان الدعا يردالقضاء ينقضه کما ينقض السلک و قدابرم ابراماً. «همانا دعا قضا و بلا را باز مي گرداند و آن را از هم باز مي کند همانطور که رشته نخ از هم باز شود اگر به سختي تابيده باشد». قال الامام الباقر (ع): ان ا... عزوجل يحب من عباده المومنين کل (عبد) دعاء ، فعليکم بالدعاء في السحر الي الطلوع الشمس فانها ساعة تفتح فيها ابواب السماء، و تقسم فيها الارزاق، و تقضي فيها الحوائج العظام. «به راستي خداوند عزوجل از ميان بندگان مومن خويش، آن بنده را دوست دارد که بسيار اهل دعا و نيايش باشد، بر شما باد که هنگام سحر تا طلوع خورشيد را براي دعا انتخاب کنيد، زيرا در اين ساعتها درهاي آسمان گشوده مي شود و روزي بندگان تقسيم مي گردد و خواسته هاي بزرگ به اجابت مي رسد.
با توجه به آيات قرآن و روايات به اين نتيجه مي رسيم که دعا يک وظيفه مهم و ضروري براي هر مومن است که با آن پيوند و ارتباط با خالق برقرار کند و به بعضي از نعمتها فقط از طريق دعا مي تواند دست پيدا کند و با دعا است که انسان محبوب خداوند قرار مي گيرد و بلاها از او دور مي گردد، و نيز فهميديم که بهترين زمان براي دعا سحرگاهان و بعد از نماز صبح تا طلوع خورشيد است، که درهاي آسمان بر روي بندگان باز است.
در ديدگاه اسلامي جايگاه و اهميت دعا روشن است، حال ببينيم دانشمندان بزرگ شرق و غرب در اين راستا چه مي گويند.
دعا از منظر دانشمندان
کارل مي گويد: کاملا روشن است که براي کسب نيازمنديهاي خود بايد از خدا کمک بگيريم. ولي درعين حال نامعقول است که از او بخواهيم تا به هوسهاي ما جامه عمل بپوشاند و يا آنچه را که به کوشش ميسر است به (دعا) عطا کند، تنها در موردي نتايج نيايش مي تواند مطمئناً به تحقق برسد که همه راههاي درماني غير عملي و يا مردود باشد.
داکتر فرانگ لاباخ علل مادي دعا را توأماً معتقد است و مي گويد: در حقيقت دعا و عمل لازم و ملزوم يکديگرند، زيرا هر يک به تنهايي ضعيف است، مقتدر ترين مردان و زنان روي زمين در عمل و در دعا هر دو نيرومند هستند.
ديل کارنگي متخصص روانکاوي و روانشناسي، پيرامون عظمت نيايش و ارتباط با خدا مي گويد: دعا و نيايش انسان را به کار و کوشش وا مي دارد و نخستين گام به سوي علم است.
آنها که حقيقت و روح دعا و اثرات تربيتي و رواني آنرا نشناخته اند ايرادهاي گوناگوني به مسئله دعا دارند:گاه مي گويند: دعا عامل تاخدير است، چرا که مردم را به جاي فعاليت و کوشش و استفاده از وسائل پيشرفت و پيروزي، به سراغ دعا مي فرستد و به آنها تعليم مي دهد که به جاي همه اين تلاشها دعا کنند.
پاسخ اين اشکال اين است که آنهايي که براي دعا اثر تخديري قائلند، معناي دعا را نفهميده اند زيرا معني دعا اين است که از وسائل و علل طبيعي دست بکشيم و به جاي آن دست به دعا برداريم، بلکه مقصود اين است بعد از آنکه نهايت کوشش خود را در استفاده از همه وسائل موجود به کار بستيم، آنجا که دست ما کوتاه شد و به بن بست رسيديم به سراغ دعا برويم و با توجه و تکيه بر خداوند روح اميد و حرکت را در خود زنده کنيم و از کمکهاي بي دريغ آن مبدأ بزرگ مدد گيريم. بنابراين دعا مخصوص به نارسائيها و بن بستها است نه عاملي به بجاي عوامل طبيعي.
دعا منافات با مقام رضا و تسليم در برابر اراده خدواند دارد. پاسخ ايراد اين است که: نيايش در همين حال که آرامش را پديد آورده است، در فعاليت هاي مغزي انسان يک نوع شگفتگي و انبساط باطني و گاهي روح قهرماني و دلاوري را تحريک مي کند، نيايش خصائص خويش را با علامات بسيار مشخص و منحصر به فرد نشان مي دهد. صفاي نگاه، متانت رفتار انبساط و شادي دروني، چهره پر از يقين، استعداد هدايت و نيز استقبال از حوادث . اينها است که از وجود يک گنجينه پنهان در عمق روح ما حکايت مي کند و تحت اين قدرت حتي مردم عقب مانده و کم استعداد نيز مي توانند نيروي عقلي و اخلاقي خويش را بهتر به کاربندند و از آن بيشتر بهره گيرند، اما متاسفانه در دنياي ما کساني که نيايش را در چهره حقيقي اش بشناسند بسيار کمند.
از آنچه گفتيم پاسخ اين ايراد که مي گويند دعا بر خلاف رضا وتسليم است روشن شد، زيرا دعا يکنوع کسب قابليت براي تحصيل سهم زيادتر از فيض بي پايان پروردگار است. به عبارت ديگر: انسان به وسيله دعا توجه و شايستگي بيشتري براي درک فيض خداوند پيدا مي کند، بديهي است که کوشش براي تکامل و کسب شايستگي بيشتر عين تسليم در برابر قوانين آفرينش است نه چيزي بر خلاف آن.
از همه گذشته دعا يکنوع عبادت و خضوع و بندگي است و انسان به وسيله دعا توجه تازه اي به ذات خداوند پيدا مي کند، و همانطورکه همه عبادات اثر تربيتي دارد، دعا هم داراي چنين اثري خواهد بود.
گاه مي گويند: آيا دعا کردن فضولي در کار خدا نيست؟ خدا هر چه را مصلحت بداند انجام مي دهد، او به ما محبت دارد پس چرا ما هر ساعت مطابق دلخواه خود از او چيزي بخواهيم؟ پاسخ اين است که: دعا فضولي در کار خدا نيست، خدا هر چه مصلحت باشد انجام مي دهد و مواهب الهي بر حسب استعدادها و لياقتها تقسيم مي شود. هر قدر استعداد و شايستگي بيشتر باشد سهم بيشتري از آن مواهب انسان مي گردد. لذا امام صادق (ع) مي فرمايد: ان عندا... عزوجل منزلة لاتنال الا بمسالة. « در نزد خداوند مقاماتي است که بدون دعا کسي به آن نمي رسد».
دانشمندي مي گويد: وقتي که ما نيايش مي کنيم خود را به قوه پايان ناپذيري که تمام کائنات را به هم پيوسته است متصل و مربوط مي سازيم.