از معبد زرّین هلمند چه می‌دانستید؟

مجسّمه‌ها و تندیس‌های بامیان، مثل مردم افغانستان، تاریخ پر فرازونشیبی دارند. آنان ۱۵ قرن لنگان‌لنگان خود را به تاریخ معاصر ما رساندند اما هجده سال پیش آخرین ضربه بر پیکر آنان وارد شد و برای همیشه به تاریخ پیوستند و اما معبد هلمند، به همین مقدار هم خوش شانس نبود. مقارن ظهور اسلام و هجوم عرب‌ها به شرق خراسان قدیم، شهر و منطقه‌ای که اکنون در ولایت هلمند، لشکرگاه نامیده می‌شود، بُست نام داشت. بُست که وسیع‌تر از یک شهر معمولی بود، طاق و قلعه آن هنوز در اطراف شهر لشکرگاه خودنمایی می‌کند. «ابوالفضل بیهقی» در تاریخ «مسعودی»، داستان‌های فراوانی از ابهت و اقتدار شهر بُست که تا زمان غزنویان پابرجا بود، تعریف کرده است. در قرن‌های نخستین اسلامی، منطقه دیگری که توجه لشکرگشایان، جغرافیانگاران و سیاحان را به خود جلب کرده بود، «زمین‌داور»، «ارض داور» یا «بلد داور» نامیده می‌شد. این منطقه در شمال منطقه بُست در غرب «رخج» یا قندهار فعلی و در همسایگی غور قرار داشت. اکنون منطقه زمین‌داور قدیم در شمال ولایت هلمند واقع گردیده و مناطق «کجکی»، «موسی قلعه»، «نوزاد» و «باغران» را شامل می‌شود. در منابع تاریخی از منطقه باغران یا بغران، به نام «باغ ارم» یاد شده است. زمانی که مسلمانان در نیمه اول قرن اول هجری وارد مرزهای خراسان بزرگ و منطقه سیستان شدند، مردم هنوز به اصنام و بت‌ها اعتقاد داشتند و یکی از مشهورترین معابد آن زمان بر فراز کوهی، در منطقه زمین‌داور قرار داشت. «مستر مارتین» از مورخین و باستان‌شناسان غربی در مقاله ۳۲۸ مجله «جمعیت آسیا» شماره ۳ سال ۱۹۳۶ میلادی، از معبد زمین‌داور به نام معبد «سوناگیر» یاد کرده است. «هیوان تسنگ» زائر و جهانگرد چینی که در قرن هفتم میلادی از بامیان بازدید کرد، از پرستشگاه سوناگیر اسم برده است. این که معبد زمین‌داور، متعلق به کیش بودائیان یا آیین «میترایی» و «آفتاب‌پرستی» بوده، نظر قطعی وجود ندارد. جغرافیانگاران و مورخین اسلامی نیز از بت زرین این معبد، به نام «زور» یا «زون» یاد کرده‌اند. جنس این بت از طلای خالص بوده که چشم‌های آن از یاقوت سرخ ساخته شده بود. این هم مشخص نیست که آیا پیکر این بت در زمین‌داور ساخته شده بود یا از مناطق دیگر آورده بودند اما اگر این بت در معبد زمین‌داور ساخته شده بوده، نشان می‌دهد که مردمان این منطقه هنرمند و صنعتگر نیز بوده‌اند. به هر حال، در سال ۳۰ هجری قمری که «عبدالرحمن بن سمره» فرمانده هشت‌هزارنفری عرب‌ها پس از درگیری با مردم محلی، بر منطقه زمین‌داور مسلط شد، معبد زرّین آن را خراب کرد. او دست‌های بت این معبد را نیز قطع کرد و چشمانش را بیرون آورد و طلاهای آن را در اختیار حاکم و مرزبان سیستان قرار داد. پس‌ازاین حادثه، دیگر ذکری از فعالیت معبد زمین‌داور به میان نیامده است. در حال حاضر نیز مکان دقیق معبد زمین‌داور و استقرار بت زون در هلمند مشخص نیست مگر این که روزی، تحقیقات باستان‌شناسی محل دقیق آن را مشخص کند. مورّخینی که از بت معبد زمین‌داور، تعریف کرده‌اند، آن را بسیار بزرگ و با ارزش توصیف نموده‌اند. اگر این مجسّمه از نگاه تاریخی و هنری بالاتر از تندیس‌های بامیان نبوده باشد، کمتر هم نبوده است اما خرابی‌ای که در معبد زمین‌داور اتفاق افتاد، این معبد و بت زرین آن برای همیشه به فراموشی سپرده شدند. دو منبع معتبر و قدیمی از معبد زمین‌داور و بت آن یاد کرده است. آدرس این منابع بدین شرح است:

  • فتوح‌البلدان بلاذری صفحه ۲۷۲ نشر نقره، تهران ۱۳۳۷ خورشیدی.
  • معجم‌البلدان یاقوت حموی، جلد دوم صفحه ۳۵۹ نسخه دیجیتال.
  • اگر خواسته باشید، درباره جغرافیای قدیم بُست و زمین‌داور، اطلاعات بیشتری کسب کنید، مسالک‌والممالک استخری بهترین منبع در این خصوص است. در صفحه ۱۹۶ این کتاب که در سال ۱۳۴۰ خورشیدی توسط بنگاه نشر کتاب تهران به چاپ رسیده، شرح و توضیح مبسوطی درباره زمین‌داور داده شده است. عکس یادداشت حاضر، تزیینی است و به خاطر تشابه آن با بت زون، مورد استفاده قرار گرفت.
  • مرادی

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

Go to top