الفاظ مصطلح در علوم انساني از دو ساحت كاويده مي شود؛ يكي لغوي و ديگري اصطلاحي. از منظر نخست، معنا و يا معاني را كه لغت شناسان از طرف عرف بيان كرده اند، شناسايي مي كنند، اين مرحله را مي توان با تعريف شرح اللفظ در ديد منطق دانان منطبق دانست كه در جواب ماء شارحه بيان مي شود؛ مثل اينكه پرسشگري فارسي زبان معناي لفظ " ماء" را نداند و فردي عرب زبان معناي "آب" را. اگر در جواب هر دو به ترتيب آب و ماء گفته شود كفايت مي كند، اين بدان جهت است كه هر كدام از آن ها معناي الفاظ تبديل شده را مي داند.
اگر پرسشگر، پا را از دريافت معناي لفظ فراتر بگذارد و سوال را به اين جا بكشاند كه: حقيقت و ماهيت آب چيست؟ در اين مرحله معناي اصطلاحي را طلب كرده است. يعني سوال با ماء حقيقيه است كه براي جواب آن؛ حد تام، حد ناقص، رسم تام و رسم ناقص پشنهاد شده است.
جواب دادن به حد و رسم، بستگي به ميزان فهم پاسخگو از مساله دارد، اگر او تمام ذاتيات را مي داند با ارائه آن ها، حد را بيان مي كند و الابايد طوري بيان كند كه مساله از سائر مسائل تفكيك شود. اين بيان اخير را رسم مي گويد. پس اگر ما كلمه دين را در همين روند مورد مداقه قرار دهيم، راهي درستي را پيموده ايم.
دين در لغتراغب در" مفردات" معاني ذيل را براي دين بيان مي كند: «و الدين يقال للطاعه و الجزاء و استعير للشريعه.»
ترجمه: فرمان برداري و پاداش را دين گويند و كلمه دين در اطلاق بر شريعت، به عاريت گرفته شده است.
توضيح اين كه: معناي عرفي دين همان اطاعت كردن و پاداش گرفتن است، اما اطلاق آن بر شريعت – پيامبران، معناي دوم است كه بالمناسبه اخذ شده است، چه اينكه در شريعت نيز، مردم به فرمان برادري از خدا و پاداش گرفتن از اعمال نيك فراخوانده مي شود.
در كتاب اقرب الموارد معاني بيشتري براي كلمه دين آمده است: ( الدين الجزاء، المكافات، اطاعة، الذل، الحساب و منه فر القران: مالك يوم الدين" اي يوم حساب. و القهر، و الغلبه، والاستعلاء، و السلطان، و الحكم، و السيرت، و اسم لجميع ما يعبد به ا....)
يعني پاداش، كيفر عمل، اطاعت كردن، خوارشدن، حسابكردن، چنانچه در قرآن آمده است: مالك يوم الدين، يعني روز حساب، و نيز به معناي زور، غالب شدن،‌برتري خواستن، اقتدار، فرمان، روش، و نيز كلمه دين اسم است براي هر آن چيزيكه خداوند به سبب آن پرستش شود.
دين در اصطلاحدين در اصطلاح تعريف هاي زيادي را پذيرا شده است كه ذيلاً به بعضي از آن ها اشاره مي شود:
دين در عرف قرآن عبارت است از سنت هاي اجتماعي كه در بين مجتمع داير است، اين سنن يا عبارتست از دين فردي و حق يعني اسلام و يا ديني كه از راه خدا منحرف شده است. دين؛ مجموعه عقايد، اخلاق، قوانين و مقرراتي است كه براي اداره جامعه انساني و پرورش انسان هاست، گاهي همه اين مجموعه حق، گاهي همه باطل و زماني مخلوطي از حق و باطل است.
دين؛ مجموعه عقايد و قوانين كه انسان ها در سايه آن ها مي تواند به سعادت دو جهان برسد و از نظر فردي و اجتماعي در مسير صحيح گام بر دارد.
دين عبارتست از سنت وحياني نبوي.
دين عبارتست از مجموعه حقايق و ارزش هايي كه به وسيله كتاب و سنت جهت هدايت انسان ها بدست بشر مي رسد.
در كتاب دين و چشم انداز هاي نو از متكلمان و دانشمندان مسيحي تعريف هايي براي دين آمده است كه ذيلاً بعضي آن ها آورده مي شود:
دين؛ شور و احساسي است كه بر ايمان به ساز واري ميان ما و جهان در كل تكيه دارد.( مگتا گارت)
دين تصديق اينكه تمام اشياء تجليات قادري هستند كه فراتر از شناخت ما است.( اسپنسر)
دين آن حالت يا قالب روح است كه آن را پرهيزگاري مي ناميم .(تايل)
دين عبارت از يك نظام الهي است كه مشتمل بر اصول و فروع مي باشد و براي صاحبان خود وضع شده است.
دين دستگاهي از باور ها و آداب است، در رابطه با مقدساتي كه مردم را بصورت گروهاي اجتماعي به ديگر پيوند مي دهد. ويليام جيمز گفته است: مذهب عبارتست از تاثر و احساسات و رويداد هائيكه براي هر انساني در عالم تنهايي روي مي دهد.
هر چند تعريف هاييكه براي دين صورت گرفته بيشتر از آنيست كه ما در اين جا آورديم اما ظاهراً همين تعداد براي استشهاد كفايت مي كند. آن چه كه در تعريف هاي ياد شده ملموس است، اختلافات و تفاوت بيان هاست؛ يعني كلمه دين، آنچنان وسعت معنائي پيدا كرده است كه تعريف هاي متضاد نيز از آن ارائه شده است. پس سزاوار است كه بر روي اين تفاوت ها وعلل آن قدري تامل كنيم. ادامه دارد