کانون فرهنگی وهفته نامه عصر نو

سيري در آثار بازماندگان ميرسيد علي

سيد اسحاق شجاعي
نسل ميرسيدعلي جد سادات بلخاب از سه فرزند او برجاي مانده اند که عبارت باشند از فرزندان ميرسيد حسين و ميرسيد محمد و ميرسيد مراد. بخشي از سادات قريه هاي پاي مزار و سيوک و مرغزار و کمرسادات و مرکز ترخوج و بسيار از سادات تگاب هاي سانچارک از بازماندگان ميرسيد حسين و بخش ديگر از فرزندان ميرسيد محمد هستند.
فرزندان ميرسيدعلي در همان اطراف و حظيره خودش مدفون هستند جز يکي به نام ميرسيد مراد که در قسمت شرقي دره بلخاب به خاک سپرده شده است و محل مراجعه و زيارت و برآورده شدن حاجات مردم است. نسل ميرسيد مراد در قريه هاي سرپل و ميرسيد مراد و قريه هاي ديگر اطراف جد خود زندگي مي کنند. علامه شهيد سيد اسماعيل بلخي از نسل ميرسيد مراد بوده و در قريه سرپل به دنيا آمده است.

فرزندان ميرسيد علي پس از او راه پدر خود را ادامه دادند و پرچم دين و دانش را بردوش گرفتند. اولين عالمي که نام و مشخصات او تا اندازه هايي ثبت شده است مرحوم سيد مسعود بلخي است. او از قريه مغزار بوده و ظاهرا در حوزه علميه مشهد درس خوانده و به بلخاب بازگشته و به ارشاد و هدايت مردم پرداخته است. گرچه ما از تولد و وفات و فعاليت هاي علمي و ديني او اطلاع دقيقي نداريم.

عالم؛ گسترش دهنده دانش
اما چهره بسيار ماندگار و مؤثر از فرزندان ميرسيد علي و از دانشمندان بلخاب مرحوم سيد حسين عالم است که در مشهد درس خوانده و خدمات بسياري براي مردم افغانستان و دين اسلام و مذهب تشيع از خود به يادگار گذاشته است. او بدون شک در زمان خود آيت ا... و مجتهد بوده و مقام علمي رفيع داشته است.
مرحوم عالم فعاليت هاي خود را در دو ميدان متمرکز کرده بود؛ اول در تأسيس مدارس ديني و حوزه هاي علميه. ايشان هم در بلخاب و هم در يکه و لنگ و هم در دره صوف و مناطق ديگري از شمال افغانستان براي اولين بار مدارس علميه و پژوهشگاه هاي ديني به راه انداخت. آن هم با خودياري مردم آن مناطق.
به ياد داشته باشيم که ما از حدود صد سال پيش سخن مي گوييم؛ زماني که از مدارس و مکاتب جديد در شهرهاي کوچک و حتي مرکز ولايات اثري نبود تا چه رسد به مناطق بسيار دوري چون بلخاب. در آن زمان مدارس ديني تنها مراکز سوادآموزي و دانش اندوزي در کشور بود. اگر در يک منطقه چند آدم باسواد پيدا مي شدند، به برکت همين مدارس علميه و تلاش و رنج عالمان چون مرحوم آيت ا... عالم بود. درواقع اين مدارس علميه بودند که سواد و دانش را از نسلي به نسل ديگري انتقال مي داد.
فعاليت ديگر مرحوم عالم تربيت شاگردان برجسته در کل افغانستان بود؛ آوازه فضل و دانش ايشان چنان گسترش يافته بود که جوانان مشتاق فراگيري دانش ديني از همه جاي کشور براي استفاده از فضل و دانش او به بلخاب مي آمدند و از خرمن تمام ناشدني دانش او بهره مند مي شدند. برخي از شاگردان او را که خود از نام آوران دين و دانش و از ستاره هاي پرفروغ و جاودان در کشور ما هستند نام مي بريم: مرحوم آيت ا... محمد امين افشار کابلي، مرحوم آيت ا... سيد محمدحسن رئيس، مرحوم آيت ا... مقدس، مرحوم آيت ا... سيدابوالقاسم بلخي فيلسوف و استاد در حوزه علميه مشهد، مرحوم آيت ا... حاج آخوند کوه بيرون بهسود و ...
از آيت ا... عالم فرزنداني چندي برجاي مانده است که برجسته تر از همه آيت ا... سيد محمد علي عالمي است. ايشان در نهضت مردم مسلمان افغانستان در سال 1357 ش بر ضد کودتاي گروه هاي چپ، رهبري قيام مردم در شمال کشور را به عهده داشت و در ميدان آوردن توده هاي مردم نقش مفيد و مؤثري ايفا کرد. چندين سال است که آيت ا... عالمي براي تعمير و بازسازي زيارت امام يحيي بن زيد(ع) در سرپل تلاش مي کند و مشغول خدمت است.
شمشيري؛ دشمن ستمگران
از ديگر شخصيت هاي علمي و ديني بلخاب يکي آيت ا... سيدحيدر نجفي شمشيري بوده است. شمشيري پس از تکميل تحصيلات ديني خود در نجف، به بلخاب بازگشت و به ارشاد مردم پرداخت. شمشيري ماماي علامه سيد اسماعيل بلخي بود. مرحوم سيد قاسم خواجه پدر شمشيري نيز مرد عالم و شاعر و فاضل بود. اين خانواده عموما ذوق و استعداد ادبي و شعري داشتند و علامه بلخي نيز آن را به ارث برده بود.
مرحوم آيت ا... شمشيري از شجاعت و جرئت فوق العاده برخوردار بود. او براي مبارزه با حاکمان ظالم و متعصب مذهبي در منطقه و نيز خوانين و کساني که احکام ديني را زير پا مي گذاشتند با شمشير رو به رو مي شد. هميشه هم شمشيري در کمر داشت. به همين دليل به شمشيري معروف گرديد.
از خدمات شمشيري که بايد ياد آور شويم نقش ايشان در سال هاي سقوي است؛ در افغانستان به سال 1307خورشيدي که در آن سال بخشي از مردم در اعتراض به طرح هاي فرنگي مآبانه شاه امان ا... خان اعتراض و دست به قيام زدند، سال سقوي گفته مي شود. با قيام مردم به رهبري حبيب ا... سقازاده معروف به بچه سقو، امان ا... از کشور فرار کرد و قدرت به دست حبيب الله تاجيک افتاد. از آن طرف نادرخان پشتون با حمايت انگليسي ها وارد کشور شد و قوم پشتون را برضد شاه تاجيک دعوت به مبارزه کرد و سرانجام حکومت حبيب ا... را ساقط و خود به کرسي پادشاهي تکيه زد. اين حوادث حدود يک سال به درازا کشيد. در مدتي که معروف به سال سقوي است هرج و مرج و بي قانوني در کشور حاکم کرديد. عده اي از فرصت سوء استفاده کرده به تهديد جان و ناموس و غارت جمعي اموال مردم دست زدند. جمعي ديگر از جاهلان متعصب به عقده گشايي هاي مذهبي و تجاوز به مناطق شيعيان مشغول شدند.
در اين شرايط بود که شمشيري نقش خود را در دفاع از حريم مذهبي و جان و مال و ناموس مردم به خوبي انجام داد. او با ياري مردان شجاع بلخاب و اطراف آن، سپاهي فراهم کردند و با جنگ و فداکاري، متجاوزان را به شدت سرکوب و مناطق بسياري را از وجود آنان تصفيه کردند. در آن مقطع، شمشيري رهبر شايسته براي شيعه و اهل سنت در شمال کشور بود.
آقاي دهنه؛ عرفان مجسم
از ديگر عالمان نيک و خدمت گذار مي توان از مرحوم آيت ا... سيد محمد دهنه معروف به آقاي حاجي دهنه نام برد که انساني به تمام معنا عارف و زاهد و خويشتندار بود. او نيز تحصيلات خود را در حوزه هاي علميه خارج به پايان رسانده بود و شاگردان بسياري در دانش و پرهيزگاري تربيت کرد
مردم بلخاب و مناطق ديگر شمال کشور، به آقاي دهنه چون امام زاده اي باور داشتند، او را زيارت و از او تقاضاي دعا مي کردند. مردم، بيماران خود را پيش او مي بردند و او با کشيدن دست به سر و صورت بيمار و متبرک کردن آب، براي آنان دعا مي کرد.
مرحوم آقاي دهنه اماکن عام المنفعه بسياري در بلخاب ساخت، مانند مساجد، تکايا، منابر، زيارتگاه ها، حمام، سرک و ... که هنوز هم مردم از آن ها استفاده مي برند. هنوز هم مردم قبر اين عالم عارف را در کنار جدش ميرسيد علي زيارت مي کنند.
از مرحوم آقاي دهنه فرزنداني صاحب فضل و کمالي مانده است که برخي در حوزه هاي علميه به سر مي برند و برخي ديگر در داخل کشور مشغول خدمات مذهبي و اجتماعي براي مردم هستند. وجود اين خانواده دين و دانش، براي بلخاب خير و برکات فراواني داشته است.
عادل؛ گسترش دهنده عدالت
مرحوم حجت الاسلام سيد محمد عادل از ديگر عالمان به نام بلخاب است، عالمي وارسته و خدمتگذار مردم و خير خواه جامعه که با نفس پاک و عمل نيک خود براي بلخاب سرمشق و نمونه بود. از اين بزرگوار نيز فرزنداني صالح و با سواد و فرهيخته اي برجاي مانده است.
چنان که در آغاز گفتيم بلخاب يک جزيره علمي و ديني است. بنا براين عالمان بلخاب تنها همين هاي نيستند که ما نام برديم. عالمان برجسته و خدمت گذار و مؤثر زياد داشته است که ما براي طولاني نشدن اين نوشته از نام بردن و شرح و تفصيل آثار و خدمات آنان صرف نظر مي کنيم و اين کار را به فرصت ديگري مي گذاريم، مانند حجت الاسلام سيد علي اصغر اميني، سيد محمد مصباح، شيخ عبقري، آقاي نجفي، شيخ برات و شيخ حسين از بيغوله.
البته بلخاب برخود مي بالد که شخصيت ملي، مبارز، اديب، سياستمدار و مقاومي چون علامه سيد اسماعيل بلخي را به دنيا آورده و به کشور و مردم افغانستان هديه کرده است. اين که ما در پيشاني نام عالمان بلخاب نام و ياد ايشان را نياورديم به اين دليل بود که بايد به زندگي ايشان جداگانه پرداخته شود و اين قلم در حد توان خود اين کار را کرده است. کتابي به عنوان «ستاره شب ديجور» يادمان زندگي و شخصيت و مبارزات و آثار ايشان نزديک به ششصد صفحه نوشته و در سال 1385 در تهران به چاپ سپرده ام. علاقه مندان مي توانند به اين کتاب جامع مراجعه کنند.